{"id":32818,"date":"2021-02-11T11:16:02","date_gmt":"2021-02-11T10:16:02","guid":{"rendered":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/?p=32818"},"modified":"2021-02-11T11:16:03","modified_gmt":"2021-02-11T10:16:03","slug":"schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/","title":{"rendered":"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w"},"content":{"rendered":"
<\/i><\/a><\/div>
<\/i><\/a><\/div>
<\/i><\/a><\/div>\"image_pdf\"<\/a>\"image_print\"<\/a><\/div><\/div>
\"image_pdf\"<\/a>\"image_print\"<\/a><\/div>\n

Decyzj\u0105 \u015al\u0105skiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w, dwa schrony bojowe:\u00a0\u201eSowiniec\u201d oraz obiekt\u00a0zlokalizowany na zach\u00f3d od ul. Pszczy\u0144skiej, za OSP w Wyrach\u00a0zosta\u0142y wpisane do rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skiego.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Schrony stanowi\u0105 dzie\u0142a minionej epoki, jako cz\u0119\u015b\u0107 Pododcinka \u201eWyry\u201d Odcinka \u201eMiko\u0142\u00f3w\u201d Obszaru Warownego \u201e\u015al\u0105sk\u201d. S\u0105 niezwykle wa\u017cne dla regionu, ze wzgl\u0119du na swoj\u0105 warto\u015b\u0107 architektoniczn\u0105, a przede wszystkim historyczn\u0105. \u015awiadcz\u0105 bowiem o dawnym przebiegu polskich linii fortyfikacyjnych przy dawnej granicy II Rzeczpospolitej z Niemcami oraz o strategicznym znaczeniu tego obszaru w przygotowaniach do ewentualnej wojny z III Rzesz\u0105. Warto\u015b\u0107 historyczna wynika tak\u017ce z roli, jak\u0105 pe\u0142ni\u0142 ca\u0142y Obszar Warowny \u201e\u015al\u0105sk\u201d podczas kampanii wrze\u015bniowej w 1939 r.<\/p>\n\n\n\n

Schron \u201eSowiniec\u201d<\/h3>\n\n\n\n

Cho\u0107 nie bra\u0142 udzia\u0142u w walkach w pierwszych dniach wrze\u015bnia 1939 roku, z pewno\u015bci\u0105 jest niemym \u015bwiadkiem historii, jaka si\u0119 tu rozegra\u0142a…<\/p>\n\n\n\n

\"12<\/figure>\n\n\n\n

Akwarela autorstwa Sonii i Ireneusza Botor\u00f3w<\/em><\/p>\n\n\n\n

We wrze\u015bniu 1939 roku schron nie by\u0142 jeszcze uko\u0144czony. Jego budow\u0119 rozpocz\u0119to latem. W chwili wybuchu wojny posiada\u0142 ju\u017c strop i \u015bciany, jednak beton nie zwi\u0105za\u0142 jeszcze wystarczaj\u0105co, \u017ceby m\u00f3c wykorzysta\u0107 go do walki. Przekazy mieszka\u0144c\u00f3w wskazuj\u0105, \u017ce aby niedoko\u0144czony schron nie rzuca\u0142 si\u0119 w oczy przeciwnika, rozebrano cz\u0119\u015bciowo szalunki i zamieniono go w st\u00f3g s\u0142omy.<\/p>\n\n\n\n

Jednak zacznijmy od pocz\u0105tku… W 1933 roku r\u00f3wnie\u017c na \u015al\u0105sku rozpocz\u0119to budow\u0119 sta\u0142ych fortyfikacji. Najpierw utworzono punkty oporu, czyli samodzielne zespo\u0142y schron\u00f3w, nast\u0119pnie po\u0142\u0105czono je w ci\u0105g\u0142\u0105 lini\u0119 sta\u0142ych umocnie\u0144. Uzupe\u0142nia\u0142a je druga linia schron\u00f3w, koszary, sie\u0107 telefoniczna, ci\u0105g\u0142a linia przeszk\u00f3d, a tak\u017ce zalewy na rzece Brynica. Umocnienia o d\u0142ugo\u015bci 32 km zosta\u0142y nazwane Obszarem Warownym \u201e\u015al\u0105sk\u201d<\/strong>. Ich linia przebiega\u0142a tak\u017ce przez rejon Miko\u0142owa. Jednak budow\u0119 fortyfikacji w tzw. Odcinku \u201eMiko\u0142\u00f3w\u201d<\/strong>, do kt\u00f3rego nale\u017cy nasz Sowiniec rozpocz\u0119to dopiero w 1939 roku, przez co przed wybuchem wojny nie zosta\u0142 uko\u0144czony. Trzeba podkre\u015bli\u0107, \u017ce cho\u0107 najbardziej znany, \u201eSowiniec\u201d nie jest jedynym obiektem tzw. Pododcinka \u201eWyry\u201d<\/strong>. Ale o tym za chwil\u0119.<\/p>\n\n\n\n

\"Schron<\/figure>\n\n\n\n

Stan obecny schronu \u201eSowiniec\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

\"Schron<\/figure>\n\n\n\n

Ostrzelanie schronu<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201eSowiniec\u201d to najprawdopodobniej nazwa nadana przez miejscowych. Ani jego numer taktyczny, ani kryptonim nie jest znany. Grubo\u015b\u0107 \u015bcian schronu wynosi\u0142a od 90 cm (tylna oraz wewn\u0119trzne), do 150 cm (\u015bciana czo\u0142owa). Za\u0142og\u0119 schronu stanowi\u0142o 9-10 \u017co\u0142nierzy. Ich celem mia\u0142o by\u0107 zwalczanie si\u0142 przeciwnika, kt\u00f3ry nadej\u015b\u0107 mia\u0142 z rejonu mi\u0119dzy lasem Jastrz\u0119biec, a lasem Wyry. Zasi\u0119g ognia obejmowa\u0142 teren od Wicia na p\u00f3\u0142nocy do drogi Gosty\u0144 \u2013 \u017bwak\u00f3w na po\u0142udniu.<\/p>\n\n\n\n

\"Schron<\/figure>\n\n\n\n
\"Schron<\/figure>\n\n\n\n

 \u201eSowiniec\u201d przed renowacj\u0105<\/em><\/p>\n\n\n\n

\u201eSowiniec\u201d to jednokondygnacyjny schron bojowy broni maszynowej. We wn\u0119trzu znajduje si\u0119 sze\u015b\u0107 izb, z czego dwie to izby bojowe. Obiekt wzniesiono w klasie odporno\u015bci \u201eC\u201d, w konstrukcji \u017celbetowej monolitycznej zbrojonej pr\u0119tami stalowymi. \u017belbetowy strop wzmocniono stalowymi belkami  z zabezpieczeniem odst\u0119p\u00f3w pasami z blachy stalowej. Schron wzniesiono na nieregularnym rzucie, zbli\u017conym kszta\u0142tem do pi\u0119ciok\u0105ta, z zaokr\u0105glonymi naro\u017cnikami \u015bcian i stropu. Strop wraz ze \u015bcian\u0105 od strony zach. jest obsypany ziemi\u0105. \u015aciana od strony pn., wsch. i pd. jest ods\u0142oni\u0119ta. \u015aciany zewn\u0119trzne obecnie pokryte s\u0105 farbomaskowaniem. W stropie znajduj\u0105 si\u0119 haki do mocowania siatki maskuj\u0105cej. W \u015bcianie pn. zlokalizowana jest strzelnica ckm, wyposa\u017cona w tarcz\u0119 pancern\u0105 i uskokowe zabezpieczenie przeciw-rykoszetowe. Po lewej stronie znajduje si\u0119 odtworzona wyrzutnia \u0142adunk\u00f3w o\u015bwietlaj\u0105cych oraz zrzutnia granat\u00f3w. W \u015bcianie wsch. znajduje si\u0119 wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne, chronione drzwiami pancernymi (odtworzonymi). Po prawej stronie otworu wej\u015bciowego, w uskoku \u015bciany mie\u015bci si\u0119 strzelnica broni r\u0119cznej, wyposa\u017cona w uskokowe zabezpieczenie przeciw-rykoszetowe. Po stronie lewej zlokalizowana jest czerpnia powietrza. W pd. cz\u0119\u015bci \u015bciany wsch. mie\u015bci si\u0119 wyj\u015bcie zapasowe. W \u015bcianie pd. znajduje si strzelnica ckm, wyposa\u017cona w tarcz\u0119 pancern\u0105 oraz uskokowe zabezpieczenie przeciw-rykoszetowe, usytuowana za uskokiem \u015bciany i pod okapem stropu oraz wyrzutnia \u0142adunk\u00f3w o\u015bwietlaj\u0105cych. Wewn\u0105trz znajduje si\u0119 przedsionek z wej\u015bciem do pn. izby bojowe. Dalej usytuowane jest wej\u015bcie do magazynu amunicji, izby dow\u00f3dcy, izby za\u0142ogi i izby bojowej pd. Obiekt by\u0142 wyposa\u017cony w instalacj\u0119 filtrowentylacyjn\u0105, system ch\u0142odzenia ckm oraz system \u0142\u0105czno\u015bci telefonicznej i radiowej. Uzbrojenie stanowi\u0142y 2 ckm, 1 rkm oraz indywidualne uzbrojenie za\u0142ogi.<\/p>\n\n\n\n

\"Schron<\/figure>\n\n\n\n
\"Schron<\/figure>\n\n\n\n

Prace restauracyjne wykonywane przez cz\u0142onk\u00f3w <\/em>Stowarzyszenia <\/em>na Rzecz Zabytk\u00f3w Fortyfikacji \u201ePro Fortalicium\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Schron nie wzi\u0105\u0142 jednak udzia\u0142u w walce i przetrwa\u0142 dzia\u0142ania wojenne. Po wojnie schronem zainteresowali si\u0119 miejscowi \u2013 z biegiem czasu rozebrali szalunki, drzwi oraz inne elementy. Dopiero w latach 50 XX. wieku wn\u0119trze schronu zosta\u0142o wyczyszczone, a strzelnice oraz wej\u015bcia zamurowane. Schron zyska\u0142 tak\u017ce w\u00f3wczas nasyp ziemny i w takim kszta\u0142cie zachowa\u0142 si\u0119 do dzi\u015b.<\/p>\n\n\n\n

Do dzi\u015b \u201eSowiniec\u201d skrywa kilka zagadek \u2013 nie przewidziano kopu\u0142y pancernej i \u0142\u0105czno\u015bci optycznej, lecz schron wyposa\u017cono nie wiadomo w jakim celu w otw\u00f3r-rur\u0119 w stropie centralnej izby w cz\u0119\u015bci gazoszczelnej.<\/p>\n\n\n\n

\"Schron<\/figure>\n\n\n\n
\"Schron<\/figure>\n\n\n\n

Prace restauracyjne wykonywane przez cz\u0142onk\u00f3w <\/em>Stowarzyszenia <\/em>na Rzecz Zabytk\u00f3w Fortyfikacji \u201ePro Fortalicium\u201d<\/em><\/p>\n\n\n\n

Obiekt charakteryzuje si\u0119 bardzo dobrym stanem zachowania. Nieprzekszta\u0142cona pozostaje bry\u0142a, rzut oraz spos\u00f3b ukszta\u0142towania nasyp\u00f3w. Spo\u015br\u00f3d najwa\u017cniejszych element\u00f3w obronnych zachowa\u0142y si\u0119 pancerze strzelnic ckm. Brakuj\u0105ce elementy, takie jak drzwi pancerne, wyrzutnia \u0142adunk\u00f3w o\u015bwietlaj\u0105cych oraz elementy wyposa\u017cenia wn\u0119trza schronu zosta\u0142y odtworzone. W pobli\u017cu eksponowane s\u0105 repliki przeszk\u00f3d przeciwpiechotnych. Obecny wygl\u0105d schronu jest zgodny ze stanem z 1939 r. Schron zosta\u0142 wyremontowany w  latach 2002-2004 przez Stowarzyszenie na Rzecz Zabytk\u00f3w Fortyfikacji \u201ePro Fortalicium\u201d<\/strong>, naszego partnera w corocznej organizacji Bitwy Wyrskiej \u2013 Boju o Gosty\u0144. Od tego czasu przeznaczony jest do zwiedzania. Ch\u0119tni mog\u0105 skontaktowa\u0107 si\u0119 z Ko\u0142em <\/strong>terenowym <\/strong>\u201eTychy\u201d —> <\/strong>Przewodnicz\u0105cy ko\u0142a: Tomasz Ja\u0142owy, tel. kom: (+48) 605 697 696. <\/strong>Schron jest udost\u0119pniany do zwiedzania w trakcie dni otwartych w sezonie (maj-wrzesie\u0144) w drug\u0105 i czwart\u0105 niedziel\u0119 miesi\u0105ca w godz. 15:00-18:00. Dla zorganizowanych grup istnieje mo\u017cliwo\u015b\u0107 zwiedzania poza wyznaczonymi terminami po uprzednim kontakcie telefonicznym lub mailowym – kontakt: tychy@profort.org.pl<\/a>. <\/strong>Zwiedzanie podczas dni otwartych jest bezp\u0142atne. Obecnie, w czasie epidemii zwiedzanie schronu jest niemo\u017cliwe, jednak nic straconego. Na stronie internetowej Stowarzyszenia \u201ePro Fortalicium” dost\u0119pny jest wirtualny spacer po „Sowi\u0144cu<\/strong><\/a>„.<\/p>\n\n\n\n

\"Sowiniec<\/figure>\n\n\n\n

Schron bojowy, zlokalizowany na zach\u00f3d od ul. Pszczy\u0144skiej w okolicy wyrskiej Ochotniczej Stra\u017cy Po\u017carnej<\/h3>\n\n\n\n

Kolejny schron wpisany do rejestru zabytk\u00f3w powsta\u0142 na wzg\u00f3rzu zaj\u0119tym obecnie przez zabudow\u0119 Wyr w okolicy wyrskiej Ochotniczej Stra\u017cy Po\u017carnej<\/strong>. Obiekt wyr\u00f3\u017cnia si\u0119 tym, \u017ce jako jedyny z ponad 160 schron\u00f3w Obszaru Warownego „\u015al\u0105sk”, bra\u0142 udzia\u0142 w walkach z naje\u017ad\u017ac\u0105 we wrze\u015bniu 1939 roku, i kt\u00f3ry do dzi\u015b nosi \u015blady niemieckich pocisk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"received_416591122758828.jpeg\"\/<\/figure>\n\n\n\n

Wygl\u0105d zewn\u0119trzny schronu jest zgodny ze stanem z 1939 r.  <\/em><\/p>\n\n\n\n

Obiekt wzniesiono w klasie  odporno\u015bci \u201eD\u201d, w konstrukcji \u017celbetowej monolitycznej zbrojonej pr\u0119tami stalowymi. \u017belbetowy strop wzmocniono stalowymi belkami z zabezpieczeniem odst\u0119p\u00f3w pasami z blachy stalowej. Schron wzniesiono jako obiekt jednokondygnacyjny, na nieregularnym rzucie, zbli\u017conym kszta\u0142tem do prostok\u0105ta, z zaokr\u0105glonymi naro\u017cnikami \u015bcian i stropu. \u015aciany od strony pd.-zach. i pn.-zach. s\u0105 obsypane ziemi\u0105. \u015aciany od strony pd.\u00ad wsch. i pn.-wsch. s\u0105 ods\u0142oni\u0119te. W \u015bcianie pd.-wsch. zlokalizowane jest wej\u015bcie g\u0142\u00f3wne, chronione drzwiami pancernymi (odtworzonymi).<\/p>\n\n\n\n

\"received_259406002361447.jpeg\"\/<\/figure>\n\n\n\n

Warto\u015b\u0107 historyczna obiektu wynika z faktu, i\u017c bra\u0142 on udzia\u0142 w walkach z piechot\u0105 niemieck\u0105<\/em><\/p>\n\n\n\n

W pn.-zach. cz\u0119\u015bci stropu znajduje si\u0119 szyb kopu\u0142y. Kopu\u0142a ostatecznie nie zosta\u0142a zamontowana, ze wzgl\u0119du na zbyt p\u00f3\u017ane rozpocz\u0119cie prac. Po prawej stronie otworu wej\u015bciowego znajduje si\u0119 czerpnia powietrza, po stronie lewej strzelnica rkm wyposa\u017cona w uskokowe zabezpieczenie przeciw-rykoszetowe. Strzelnica oraz drzwi zosta\u0142y umieszczone w uskokach \u015bcian i pod okapem stropu. W pd.-wsch. naro\u017cniku schronu usytuowane jest wyj\u015bcie zapasowe. W \u015bcianie pd.-wsch. mie\u015bci si\u0119 strzelnica ckm, chroniona tarcz\u0105 pancern\u0105 i umiejscowiona obok strzelnica rkm. Obie strzelnice zosta\u0142y wyposa\u017cone w uskokowe zabezpieczenia przeciw-rykoszetowe i umieszczone w uskokach \u015bcian i pod okapem stropu. Pod strzelnic\u0105 rkm mie\u015bci si\u0119 zrzutnia \u0142usek. Wewn\u0105trz prawdopodobnie znajduje si\u0119 przedsionek wej\u015bciowy, pomieszczenia przeznaczone dla za\u0142ogi i  izba bojowa. Obiekt by\u0142 wyposa\u017cony w instalacj\u0119 wentylacyjn\u0105. Uzbrojenie stanowi\u0142 1 ckm, 2 rkm oraz armata przeciwpancerna wytaczana na stanowisko polowe.<\/p>\n\n\n\n

\"drugi<\/figure>\n\n\n\n

Obiekt charakteryzuje si\u0119 bardzo dobrym stanem zachowania. Nieprzekszta\u0142cona pozostaje bry\u0142a oraz spos\u00f3b ukszta\u0142towania nasyp\u00f3w. \u015aciany zewn\u0119trzne s\u0105 cz\u0119\u015bciowo poro\u015bni\u0119te przez mech i porosty oraz pokryte \u015bladami dewastacji. Otwory zewn\u0119trzne nie zosta\u0142y zamurowane. Odtworzono drzwi wej\u015bciowe, zamkni\u0119cie wyj\u015bcia zapasowego oraz os\u0142ony czerpni powietrza i przewod\u00f3w wentylacyjnych. Zachowa\u0142 si\u0119 pancerz strzelnicy ckm.<\/p>\n\n\n\n

Jakie inne pami\u0105tki walk skrywaj\u0105 lasy i zakamarki naszej gminy?<\/h3>\n\n\n\n

W gosty\u0144skim lesie znajduje si\u0119 fragment umocnie\u0144, kt\u00f3re mia\u0142y zosta\u0107 wzmocnione poprzez budow\u0119 \u017celbetowych schron\u00f3w bojowych. W tym rejonie uda\u0142o si\u0119 wznie\u015b\u0107 tylko jeden schron bojowy fortyfikacji polowych w rejonie tzw. Starej Pi\u0142y.<\/strong> Na uzbrojenie tego obiektu sk\u0142ada\u0142y si\u0119 2 ckm-y oraz bro\u0144 osobista za\u0142ogi. Wej\u015bcie by\u0142o chronione specjaln\u0105 przelotni\u0105 oraz dwoma strzelnicami broni r\u0119cznej, znajduj\u0105cymi si\u0119 po obu stronach przelotni. Jednocze\u015bnie w schronie mog\u0142o walczy\u0107 do 6 \u017co\u0142nierzy obs\u0142uguj\u0105cych bro\u0144 maszynow\u0105. Wewn\u0105trz schronu znajduje si\u0119 jedna izba. Co ciekawe, zamiast drewnianych sto\u0142\u00f3w do ustawiania ckm-\u00f3w, ustawiono lawety forteczne. Ponadto w schronie u\u017cyto specjalnych metalowych zamkni\u0119\u0107 s\u0142u\u017c\u0105cych do ochrony otworu strzelnicy. Schron mia\u0142 by\u0107 r\u00f3wnie\u017c wyposa\u017cony w fitowentylator do odsysania gaz\u00f3w bojowych. W sprawie tego schronu toczy si\u0119 obecnie postepowanie dotycz\u0105ce wpisania r\u00f3wnie\u017c i jego do rejestru zabytk\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"147783528_3770181309686534_9099527138620820864_o.jpg\"\/<\/figure>\n\n\n\n

Schron bojowy fortyfikacji polowych w rejonie tzw. Starej Pi\u0142y<\/em><\/p>\n\n\n\n

W tamtym rejonie rozpocz\u0119to te\u017c budow\u0119 dw\u00f3ch kolejnych schron\u00f3w, po kt\u00f3rych do dzi\u015b zachowa\u0142y si\u0119 tylko p\u0142yty fundament\u00f3w<\/strong> (znajduj\u0105 si\u0119 w gosty\u0144skim lesie oko\u0142o 700 m od ul. Tyskiej).<\/p>\n\n\n\n

Oko\u0142o 250 m na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od schronu przy ul. Pszczy\u0144skiej, znajduje si\u0119 wykop z fundamentem kolejnej tego typu budowli, kt\u00f3rej jednak nie zd\u0105\u017cono wybudowa\u0107<\/strong>. Zag\u0142\u0119bienie to dzi\u015b zamieni\u0142o si\u0119 ju\u017c w poro\u015bni\u0119ty dzik\u0105 zieleni\u0105 pag\u00f3rek.<\/p>\n\n\n\n

Ostatni ze schron\u00f3w zacz\u0119to budowa\u0107 na po\u0142udniowym zboczu wyrskiego wzg\u00f3rza w rejonach ulic Widok i Tysi\u0105clecia<\/strong>. Do dzi\u015b pozosta\u0142o tam wyra\u017ane miejsce budowy w postaci wype\u0142nionego wod\u0105 wykopu.<\/p>\n\n\n\n

Oba wyrskie schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skiego, otrzyma\u0142y najwy\u017csz\u0105 form\u0119 ochrony. Mamy pewno\u015b\u0107 \u017ce obiekty nie zostan\u0105 zniszczone.<\/p>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142o: UG Wyry<\/p>\n\n\n\n

Bibliografia:<\/em><\/p>\n\n\n\n

  • Wyry \u2013 monografie historyczne Ludwika Musio\u0142a i Stefana Strz\u0119py<\/em><\/li>
  • Gosty\u0144 od \u015bredniowiecza do wsp\u00f3\u0142czesno\u015bci \u2013 Lidia Borowian Cyba, Henryk Cyba, Joanna Pasierbek-Konieczny<\/em><\/li>
  • Fortyfikacje Obszaru Warownego \u201e\u015al\u0105sk\u201d. Historia, Przewodnik \u2013 Stowarzyszenie na Rzecz Zabytk\u00f3w Fortyfikacji \u201ePro Fortalicium\u201d<\/em><\/li>
  • Schron Bojowy \u201eSowiniec\u201d. Obszar Warowny \u201e\u015al\u0105sk\u201d \u2013 Jerzy Sadowski<\/em><\/li><\/ul>\n
    Witold Tr\u00f3lka<\/div><\/div>","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Decyzj\u0105 \u015al\u0105skiego Wojew\u00f3dzkiego Konserwatora Zabytk\u00f3w, dwa schrony bojowe:\u00a0\u201eSowiniec\u201d oraz obiekt\u00a0zlokalizowany na zach\u00f3d od ul. Pszczy\u0144skiej, za OSP w Wyrach\u00a0zosta\u0142y wpisane do rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych wojew\u00f3dztwa \u015bl\u0105skiego. Schrony stanowi\u0105 dzie\u0142a minionej epoki, jako cz\u0119\u015b\u0107 Pododcinka \u201eWyry\u201d Odcinka \u201eMiko\u0142\u00f3w\u201d Obszaru Warownego \u201e\u015al\u0105sk\u201d. S\u0105 niezwykle wa\u017cne dla regionu, ze wzgl\u0119du na…<\/p>","protected":false},"author":140,"featured_media":32819,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[239,233],"tags":[1119,1117,2487],"class_list":["post-32818","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-gospodarka-i-inwestycje","category-wyry","tag-fortyfikacje","tag-ii-wojna-swiatowa","tag-schrony-bojowe"],"acf":[],"yoast_head":"\nSchrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w - Metropolia GZM<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:title\" content=\"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w - Metropolia GZM\" \/>\n<meta name=\"twitter:description\" content=\"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii\" \/>\n<meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Written by\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"Witold Tr\u00f3lka\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:label2\" content=\"Estimated reading time\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data2\" content=\"10 minutes\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"Article\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/#article\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/\"},\"author\":{\"name\":\"Witold Tr\u00f3lka\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/96e19c492916cfe1ba595fd2f60d95b8\"},\"headline\":\"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w\",\"datePublished\":\"2021-02-11T10:16:02+00:00\",\"dateModified\":\"2021-02-11T10:16:03+00:00\",\"mainEntityOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/\"},\"wordCount\":1908,\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg\",\"keywords\":[\"fortyfikacje\",\"II wojna \u015bwiatowa\",\"schrony bojowe\"],\"articleSection\":[\"Gospodarka i Inwestycje\",\"Wyry\"],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/\",\"name\":\"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w - Metropolia GZM\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg\",\"datePublished\":\"2021-02-11T10:16:02+00:00\",\"dateModified\":\"2021-02-11T10:16:03+00:00\",\"description\":\"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"en-GB\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2021\\\/02\\\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg\",\"width\":1024,\"height\":768,\"caption\":\"Prace restauracyjne wykonywane przez cz\u0142onk\u00f3w Stowarzyszenia na Rzecz Zabytk\u00f3w Fortyfikacji \u201ePro Fortalicium\u201d\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/2021\\\/02\\\/11\\\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\\\/#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/\",\"name\":\"Metropolia GZM\",\"description\":\"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"en-GB\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#organization\",\"name\":\"Metropolia GZM\",\"url\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/Sygnet-strona-glowna.png\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2019\\\/03\\\/Sygnet-strona-glowna.png\",\"width\":36,\"height\":45,\"caption\":\"Metropolia GZM\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"}},{\"@type\":\"Person\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/#\\\/schema\\\/person\\\/96e19c492916cfe1ba595fd2f60d95b8\",\"name\":\"Witold Tr\u00f3lka\",\"image\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"en-GB\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/71e0c635e405b4a3631033f0d6f49e682b54dcd226d647737e1040a5a480d177?s=96&d=mm&r=g\",\"url\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/71e0c635e405b4a3631033f0d6f49e682b54dcd226d647737e1040a5a480d177?s=96&d=mm&r=g\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/secure.gravatar.com\\\/avatar\\\/71e0c635e405b4a3631033f0d6f49e682b54dcd226d647737e1040a5a480d177?s=96&d=mm&r=g\",\"caption\":\"Witold Tr\u00f3lka\"},\"url\":\"https:\\\/\\\/metropoliagzm.pl\\\/en\\\/author\\\/w-trolka\\\/\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w - Metropolia GZM","description":"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/","twitter_card":"summary_large_image","twitter_title":"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w - Metropolia GZM","twitter_description":"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii","twitter_image":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg","twitter_misc":{"Written by":"Witold Tr\u00f3lka","Estimated reading time":"10 minutes"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"Article","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/#article","isPartOf":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/"},"author":{"name":"Witold Tr\u00f3lka","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#\/schema\/person\/96e19c492916cfe1ba595fd2f60d95b8"},"headline":"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w","datePublished":"2021-02-11T10:16:02+00:00","dateModified":"2021-02-11T10:16:03+00:00","mainEntityOfPage":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/"},"wordCount":1908,"publisher":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#organization"},"image":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg","keywords":["fortyfikacje","II wojna \u015bwiatowa","schrony bojowe"],"articleSection":["Gospodarka i Inwestycje","Wyry"],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/","url":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/","name":"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w - Metropolia GZM","isPartOf":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg","datePublished":"2021-02-11T10:16:02+00:00","dateModified":"2021-02-11T10:16:03+00:00","description":"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/#breadcrumb"},"inLanguage":"en-GB","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/#primaryimage","url":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg","contentUrl":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2021\/02\/Schron_bojowy_Sowiniec_w_trakcie_prac_restauratorskich_5.jpg","width":1024,"height":768,"caption":"Prace restauracyjne wykonywane przez cz\u0142onk\u00f3w Stowarzyszenia na Rzecz Zabytk\u00f3w Fortyfikacji \u201ePro Fortalicium\u201d"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/2021\/02\/11\/schrony-wpisane-do-rejestru-zabytkow\/#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Schrony wpisane do rejestru zabytk\u00f3w"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#website","url":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/","name":"Metropolia GZM","description":"Oficjalny portal G\u00f3rno\u015bl\u0105sko-Zag\u0142\u0119biowskiej Metropolii","publisher":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"en-GB"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#organization","name":"Metropolia GZM","url":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/Sygnet-strona-glowna.png","contentUrl":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/wp-content\/uploads\/2019\/03\/Sygnet-strona-glowna.png","width":36,"height":45,"caption":"Metropolia GZM"},"image":{"@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#\/schema\/logo\/image\/"}},{"@type":"Person","@id":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/#\/schema\/person\/96e19c492916cfe1ba595fd2f60d95b8","name":"Witold Tr\u00f3lka","image":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"en-GB","@id":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/71e0c635e405b4a3631033f0d6f49e682b54dcd226d647737e1040a5a480d177?s=96&d=mm&r=g","url":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/71e0c635e405b4a3631033f0d6f49e682b54dcd226d647737e1040a5a480d177?s=96&d=mm&r=g","contentUrl":"https:\/\/secure.gravatar.com\/avatar\/71e0c635e405b4a3631033f0d6f49e682b54dcd226d647737e1040a5a480d177?s=96&d=mm&r=g","caption":"Witold Tr\u00f3lka"},"url":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/author\/w-trolka\/"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32818","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/users\/140"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=32818"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32818\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":32821,"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/32818\/revisions\/32821"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media\/32819"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=32818"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=32818"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/metropoliagzm.pl\/en\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=32818"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}